ÖZ Bu çalışma 1831-1872 tarihleri arasında Bağdat eyaletindeki Osmanlı merkezileşmesi ve modernleşmesini incelemeyi hedeflemektedir. Muhtelif kaynaklara, özellikle de Osmanlı ve ngiliz devlet arşivlerine dayanılarak yapılan bu çalışma Osmanlı Irak’ının idarû ve siyasi tarihi incelemektedir. Çalışma altı bölümden oluşmaktadır. Literatürün ve Osmanlı Devleti’nin Arap vilayetlerinin çalışılmasındaki yaklaşımların genel bir değerlendirmesinin ardından, birinci bölüm Osmanlı Irak’ının coğrafyası, demografik yapısı ve tarihi hakkında genel bir giriş içermektedir. Bölge coğrafyasının tarım üzerindeki sonuçları, Irak’ın ( ran sınırında) periferik konumu ve bunun vilayet politikalarına etkilerinin üzerinde durulmuştur. kinci bölümde, bölgedeki adem-i merkeziyetçi yapıların (Bağdat’taki Kölemenler, Musul’daki Celililer ve kuzey Irak’taki Kürt emirliklerinin) düşüş ve yıkılışları açıklanmaktadır. Buna paralel olarak da Osmanlı Devleti’nin vilayetteki mevcudiyetinin artması (merkezileşme) vurgulanmıştır. Üçüncü bölüm Irak vilayetleri (Bağdat, Musul, Şehrizor ve Basra) arasındaki sınır değişiklikleri ve Bağdat’ın hıtta-i Irakiye’nin merkezi olması açıklanmıştır. Daha sonra Bağdat valisinin yetkilerindeki dalgalanmalar merkez-çevre ilişkileri açısından analiz edilmiştir. Midhat Paşa’yı, vilayette görev yapan diğer valilerden ayrı tutan Irak tarih yazımındaki genel eğilimin aksine, bu çalışma Midhat Paşa’nın başarılarının öncüleri olarak Reşid Paşa ve Namık Paşa dikkat çekmektedir. Osmanlı Devleti’nin bölgede artan kontrolü ve vilayetin asayiş ve güvenliğindeki ilerlemeler de bu bölümde incelenmiştir. Dördüncü ve beşinci bölümler Tanzimat reformlarının Osmanlı Irak’ında ne kadar uygulandığını tartışmaktadır. Bu bağlamda vilayet meclislerinin kurulması, 1864 Vilayet Kanunu ve 1858 Toprak Nizamnamesinin bölgede uygulanması üzerinde durulmuştur. Vilayet Kanunu vilayetteki idari mekanizmayı aşiretlerin hakim oldukları bölgeler aleyhine genişletmiştir. Kaymakamlık/mültezimlik gibi bazı görev ve makamlar aracılığıyla aşiret şeyhleri vilayet idaresine eklemlenmişlerdir. Osmanlı aşiret politikasının analiz edilmesini müteakip, beşinci bölümde asırlardır vilayette baskın olan aşiret yapısını hedef alan 1858 Toprak Nizamnamesinin uygulanmasına odaklanmıştır. Nizamname toprağın bireysel olarak kaydını hedeflediyse de, askerlik ve vergilendirilme korkusu aşiret şeyhleri ve tüccarların sonuçta büyük toprak sahipleri olmasına neden olmuştur. Fakat bu yan etkisine rağmen, toprağın elde edilmesi, işlenmesi ve tarımsal üretimde önemli değişiklikler gözlenmiştir. Altıncı ve son bölümde ise Bağdat yaşamının muhtelif alanlarında yaşanan modernleşme incelenmiştir. Bilhassa nehirlerde vapur seferlerinin başlatılması, demiryolu ve telgrafın vilayette kullanılmaya başlaması, modern okulların ve matbaaların açılması ve vilayet gazetesinin yayınlanmasına vurgu yapılmıştır. Şüphesiz bu imar faaliyetleri Irak’ın hem imparatorluk merkezine hem de uluslar arası ağlara eklemlenmesinde önemli rol oynamıştır. Bu açıdan Tanzimat merkezileşmesi ve modernleşme Bağdat’ta eş-zamanlı olarak yürütülmüştür. Bu bağlamda bu çalışma modern Irak’ın Osmanlı köklerine işaret etmektedir. Anahtar kelimeler: Bağdat, aşiret, modernleşme, merkezileşme, Tanzimat
Abstract The present study aims to explore Ottoman centralization and modernization in the province of Baghdad, between 1831 and 1872. The study, which was based upon a variety of sources, and primarily upon the Ottoman and British archives, is an attempt to administrative and political history of Ottoman Iraq. The study is divided into six chapters. After an assessment of the literature and approaches on studying the Arab provinces of the Ottoman Empire, chapter one contains a general introduction on the geography, the people, and history of the Ottoman Iraq. The consequences of Iraq’s geography on agriculture, Iraq’s peripheral position on the Persian border and its implications for provincial politics are underlined. In chapter two, the decline and fall of decentralist structures such as the Mamluks in Baghdad, the Jalilis in Mosul and the Kurdish emirates in northern Iraq are explained. Parallel to the disintegration of the autonomous entities, the growing presence of Ottoman state (centralization) is emphasized. Chapter three attempts to explain changes in the borders among the Iraqi provinces and Baghdad’s position as the provincial center. Then, the fluctuations in the authority of the provincial governor are analyzed in relation to the centralist and de-centralist forces. As opposed to the common tendency in Iraqi historiography which distinguished Midhat Pasha from the rest of the governors, this study brought Reşid Pasha and Namık Pasha to the forefront as the harbinger of Midhat Pasha’s reforms. The increasing Ottoman state control and the improvements in the general security of the province were also mentioned here. Chapters four and five seek to consider the extent to which the Tanzimat reforms were carried out in the Ottoman Iraq. Special importance is given to the establishment of provincial administrative councils and the implementation of two significant laws, namely the Provincial Law of 1864 and Ottoman Land Code of 1858 in the region. The Vilâyet Law extended the provincial administrative mechanism at the expense of tribal dominions. Through several offices (such as the office of kaymakam/mültezim and membership in the provincial councils) the tribal sheikhs were incorporated into the provincial administration. Having analyzed Ottoman politics of tribe, chapter five focuses on the implementation of Land Code of 1858, which targeted the tribal structure that dominated the province for centuries. Although the code aimed individual registration of the land, the tribal sheiks and city merchants emerged as big landowners. However, despite this side effect, there appeared significant changes in the landholding patterns and agricultural production. Finally, chapter six analyzed the modernization of various aspects of life in Baghdad. Special emphasis was given to the introduction of steam navigation, telegraph communication, modern schools, print houses and publication of provincial newspaper. There is no doubt that these public works played crucial role in incorporating Iraq not only to the imperial center but also to the international networks. In this regard, the Tanzimat centralization and modernization went hand in hand in Ottoman Baghdad. Therefore, one of the main points of this dissertation is to explore Ottoman origins of modern Iraq. Keywords: Ottoman Baghdad, modernization, centralization, Tanzimat, tribes
